Groningen
Herdenkingen in huizen, winkels en scholen die de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog invoelbaar maken.
3 en 4 mei 2026
Open Joodse Huizen
Huizen van Verzet
Uit de vonk zal de vlam oplaaien
Tijdens de Duitse bezetting van Nederland was Wiemer Emmelkamp verbonden aan de in 1940 opgerichte communistische verzetsgroep De Vonk, die onder meer de gelijknamige verzetskrant uitbracht. De Vonk was een antimilitaristisch georiënteerde, landelijke groep die stond voor het internationaal humanistisch socialisme.
De Vonk was geen hechte verzetsgroep met een strak omlijnde ideologie. Het doel? De burgerlijke geest bestrijden en het activeren van het morele verzet. De naam van de groep werd ontleend aan een regel uit een gedicht van Aleksandr Poesjkin: ‘Uit de vonk zal de vlam oplaaien.’Wiemer Emmelkamp werd tweemaal gearresteerd wegens zijn verzetswerk en belandde in verschillende kampen. Als een van de weinigen van zijn verzetsgroep overleefde hij de oorlog. Op 3 mei vertelt historicus Stefan van der Poel Wiemers verhaal, vlak bij de plek waar hij in 1944 werd gearresteerd.
Waagplein 2
Vrouwenkiesrecht
Als kind verwonderde de in 1874 in een niet-religieus Joods gezin geboren Bertha (Betsy) Nort zich al over het feit dat haar moeder bepaalde zaken niet mocht doen, omdat ze een vrouw was. '’t Trof me reeds als klein meisje', zou ze later verklaren, 'dat mijn flinke zelfstandige moeder niet mocht stemmen voor de Gemeenteraad, en elke nog zoo domme man wel.' Het is dus niet verwonderlijk dat Betsy in 1895 lid werd van de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, waardoor ze ook in contact kwam met Aletta Jacobs.
In 1904 trouwde Betsy met de niet-Joodse graanhandelaar Gerrid Bakker en tien jaar later promoveerde ze aan de Rijksuniversiteit Groningen. Ze werd advocaat, bleef strijden voor de vrouwenbeweging en nam na de invoering van het algemeen vrouwenkiesrecht in 1922 als volksvertegenwoordiger plaats in de Tweede Kamer.Na de Duitse bezetting van Nederland werd het parlement buiten spel gezet. De Joodse Betsy kwam in 1943 vanwege haar prominente positie in de maatschappij terecht in de ‘Barneveldgroep’. Met de leden van deze groep werd zij uiteindelijk naar Theresienstadt gedeporteerd. Op 4 mei vertelt Geert Volders haar verhaal in haar geboortehuis.
Folkingestraat 7a
Beth Zekenim
In 1899 werd een oud pand aan de Schoolholm in gebruik genomen als Joods Oudeliedengesticht. Het was een tochtig, vochtig en krap gebouw en daarom werd er pal achter een nieuw en modern bejaardentehuis gebouwd. De eerste beheerders van het nieuwe tehuis waren Hein Mozes en Sara Drilsma, die in 1933 werden opgevolgd door hun dochter Rosalie. Zij bleef directrice tot de bewoners en personeelsleden in maart 1943 werden weggehaald.
Via Kamp Westerbork werden ze naar het vernietigingskamp Sobibor gedeporteerd. De 38 struikelstenen voor het pand houden hun herinnering levend. Saillant detail: het pand werd na de ontruiming in gebruik genomen door de Hitlerjugend en de beruchte Organisation Todt.Op 4 mei vertelt Marcel Wichgers over de bewoners van Beth Zekenim en gaat hij in gesprek met Alice Troostwijk. Haar moeder Mia woonde in het aangrenzende pand, tot zij in de psychiatrische instelling Het Apeldoornsche Bosch ging werken.
Schoolholm 26
Programma 3 mei
Op verschillende adressen worden slachtoffers en overlevenden van de Tweede Wereldoorlog herdacht. Bijwonen is gratis.
Folkingestraat 60
René en Jesper Westra vertellen over geneeskundestudent en verzetsvrouw Anda Kerkhoven, die door haar verzetswerk de oorlog niet overleefde. Op 19 maart werd zij door de Sicherheitsdienst bij Glimmen om het leven gebracht.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Gedempte Zuiderdiep 85
Historicus Ben Hummel vertelt over de vingervlugge Joodse goochelaar Michel Velleman, die onder de artiestennaam ‘Ben Ali Libi’ bekendheid verwierf, tot de Duitse bezetting van Nederland een einde aan zijn carrière maakte.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Goeman Borgesiuslaan 38
Geschiedenisstudent Bram Elting over Leo Polak, hoogleraar aan de RUG, die vanwege zijn Joods-zijn werd ontslagen. Zijn beklag leidde tot zijn arrestatie en gevangenschap in Sachsenhausen. Zijn dood maakte hem een vroeg slachtoffer van de Sjoa.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 23
Historicus Mathijs Osinga vertelt over de voormalige bewoners van zijn huidige woning, slager Efraim de Swaan, diens vrouw Kaatje en hun drie kinderen.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Waagplein 2
Historicus Stefan van der Poel vertelt het verhaal van verzetsman Wiemer Emmelkamp, die tot tweemaal toe gearresteerd werd.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 60
René de Vries vertelt over zijn eigen onderduikgeschiedenis en de tewerkstelling van zijn vader Harmen. Toen hij zich op het station van Groningen moest melden voor zijn tewerkstelling, was dat de laatste keer dat René zijn vader zou zien.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Nieuwstad 28
Nathalie van der Hak vertelt het verhaal van haar overgrootouders, het Joodse artiestenechtpaar Moritz en Aaltje van der Hak, en de muzikaliteit die zij op hun zonen Philip en Louis overdroegen.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 60
Historicus Ilse Engels vertelt het verhaal van de Joodse arts Ephraim Behr, die zich in mei 1940 vrijwillig meldde bij het Nederlandse leger. Een aantal dagen later al, werd hij doodgeschoten op de Grebbeberg.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Hoofdingang Akerk
Harry de Munck vertelt het verhaal van zijn grootvader Harm Wagenborg, die vanaf de jaren dertig koster was van de Akerk. Tijdens de bezetting verborg hij onderduikers in het kosterhuis, boven de gewelven van de kerk en zelfs in het Schnitger-orgel.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 60
Ron van Hasselt vertelt over het gezin Nijdam, van wie vader Pieter in mei 1940 sneuvelde bij de Grebbelinie en moeder Betje in 1942 met een groep van zeshonderd gevangenen vanuit Ravensbrück naar Auschwitz werd gedeporteerd om daar vermoord te worden. Alleen hun zoontje overleefde de oorlog.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Programma 4 mei
Hoge der A 2
Historicus Christiaan Gevers over het leven van Simon Dasberg, de laatste vooroorlogse opperrabbijn van Groningen, die zich sterk inzette voor de Joodse jeugd. Twee maanden voor de bevrijding van het kamp, werd hij in Bergen-Belsen vermoord.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Nieuwstad 28
Nathalie van der Hak vertelt het verhaal van haar overgrootouders, het Joodse artiestenechtpaar Moritz en Aaltje van der Hak, en de muzikaliteit die zij op hun zonen Philip en Louis overdroegen.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 7a
In haar geboortehuis vertelt historicus Geert Volders het verhaal van de Joodse politica Betsy Bakker-Nort, die zich sterk inzette voor vrouwenrechten.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 23
Historicus Mathijs Osinga vertelt over de voormalige bewoners van zijn huidige woning, slager Efraim de Swaan, diens vrouw Kaatje en hun drie kinderen.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Schoolholm 26
Marcel Wichgers vertelt over de bewoners van dit voormalige Joodse bejaardentehuis.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 60
Ytje Stevens-Roorda vertelt het verhaal van haar grootvader Binne Roorda, die met zijn vijf kinderen en een huishoudster in een bovenwoning aan de Ernst Casimirlaan woonde. In de woning verzorgden ze acht Joodse onderduikers, allen leden van de familie Van Dam.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Kleine Badstraat 4
Op de plek waar zijn vader Harm wapens verborg, vertelt Eise Mulder diens verhaal. Naast het verbergen van wapens hield Harm zich ook bezig met wapendropping en het vervoer van wapens. In februari 1945 werd Harm gearresteerd.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 41a
Huidige bewoner Geert Pruiksma vertelt over het Joodse gezin dat in zijn huis woonde. Samuel en Roosje Woltjer doken op een ander adres onder dan hun dochtertje Lien. Als enige van het gezin, werd zij niet opgepakt. Vader Samuel werd in een buitenkamp van Auschwitz vermoord, moeder Roosje overleefde de kampen en kwam lopend vanuit Theresienstadt terug bij haar dochter.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Poststraat 6
Historicus Peter Beukema vertelt over archeoloog en conservator aan de RUG Charles Ubbens, die zich kort na het begin van de bezetting aansloot bij het verzet. In april 1941 werd hij gearresteerd, een jaar later kreeg hij de doodstraf, die op 3 mei 1942 in Sachsenhausen werd uitgevoerd.
Deze locatie is niet rolstoeltoegankelijk
Folkingestraat 60
René Westra vertelt over geneeskundestudent en verzetsvrouw Anda Kerkhoven, die de oorlog door haar verzetswerk niet overleefde. Op 19 maart werd zij door de Sicherheitsdienst bij Glimmen om het leven gebracht.
Deze locatie is rolstoeltoegankelijk
