Ooggetuige: Donald de Marcas en Sonja Ossedrijver

Donald de Marcas (89) en zijn vrouw Sonja Ossedrijver (84) zijn op vrijdag 24 maart 2023 samen overleden. De Marcas was jarenlang nieuwslezer en (hoorspel)acteur. Sonja Ossedrijver trad als zangeres op onder de naam Sonja Bernd’t.   

Donald de Marcas  

De Marcas was het enige kind van Martijn de Marcas en Olga Hes. Zijn vader had een herenmodezaak, Firma Wannée, op de Botermarkt in Leiden en was actief lid van de Joodse gemeente. Olga de Marcas was een zeer gewaardeerde amateurzangeres in Leiden. Begin jaren dertig trad zij op met het toonkunstkoor en het huisvrouwenkoor. Het was een warm, liberaal Joods gezin. 

Onderduiken 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog, in het najaar van 1941, werd de ‘textielvergunning’ van Martijn de Marcas ingetrokken. Hij raakte niet alleen zijn zaak kwijt, ook zijn huis werd geconfisqueerd. Het gezin nam noodgedwongen zijn intrek bij een bevriende familie. Later kregen zij via een kennis een onderduikadres. Donald werd na een tijdje in zijn eentje elders ondergebracht en kwam vervolgens op verschillende adressen terecht, als laatste in een jongensweeshuis van fraters in Tilburg. Hij miste zijn ouders vreselijk.  

Nawerking van de Sjoa 

Van de hereniging met zijn ouders na de oorlog kon hij zich niets meer herinneren. Zijn ouders zaten vast in hun verdriet: van hun beider families was niemand meer over. Bovendien moesten zij keihard werken om alles weer op te bouwen. Donald had op zes verschillende onderduikplekken gezeten en dat had sporen bij hem achtergelaten. Maar voor hem was maar weinig aandacht. Zijn moeder had jarenlang last van nachtmerries over haar vermoorde familie. Van de warme sfeer in het ouderlijk huis van vóór de oorlog was niet veel over. 

Sonja Ossedrijver 

De vader van Sonja, de Amsterdams-Joodse Bernard (Barend) Ossedrijver, was reclameschilder en tekenaar. Haar niet-Joodse moeder Hedwig Klaczewski kwam uit Duitsland en werkte in Amsterdam als dienstmeisje. Sonja had een drie jaar oudere broer, Max. Het gezin Ossedrijver woonde in de Plantagebuurt, tussen veel andere Joodse gezinnen. Barend Ossedrijver legde samen met zijn broer Leo die Joodse wereld vast. Ze filmden de buurt, het Waterlooplein, families, en Max en Sonja. Ook tijdens de bezetting bleven de broers filmen. Fragmenten van hun werk zijn gebruikt voor de museale film Enkele reis. Zestien maanden deportatie uit de Hollandsche Schouwburg (2012), die in de hal van deze herdenkingsplek lange tijd te zien was en in de vaste opstelling van het Nationaal Holocaustmuseum. 

Sterilisatie 

Barend Ossedrijver werd bij de grote razzia van 26 mei 1943 in Amsterdam opgepakt. Vandaar werd hij naar Westerbork gevoerd. Gemengd gehuwde Joodse mannen en vrouwen waren in eerste instantie vrijgesteld van deportatie, maar in mei 1943 veranderde dat. Alleen in ruil voor sterilisatie konden zij een ‘definitieve’ vrijstelling van deportatie krijgen. Barend Ossedrijver werd in juli 1943 vrijgelaten uit Westerbork en onderging de ingreep in Amsterdam. Na de oorlog sprak hij nooit met zijn dochter Sonja over zijn oorlogservaringen.  

Carrières 

Donald de Marcas studeerde Nederlands en had een veelzijdig werkzaam leven: hij was jarenlang hoorspelacteur, omroeper, (cabaret)zanger en nieuwslezer bij het NOS Radionieuws.  

Sonja Ossedrijver begon na de oorlog een zangcarrière onder de naam Sonja Bernd’t. In 1957 stond ze een maand lang op het podium in het cabaret Saint-Germain-des-Prés van Tom Manders in Amsterdam. In 1960 won zij de eerste prijs op het Joods Songfestival in Amsterdam. Tijdens een van haar optredens leerde zij Donald de Marcas kennen. Zij trouwden in 1966 en traden samen veel op.  
Hun oorlogservaringen hebben een grote rol gespeeld in hun leven en relatie. 

Doorgeven 

In 2015 spraken zij tijdens de Museumnacht in de Hollandsche Schouwburg. De Marcas vertelde over zijn oorlogservaringen en deelde herinneringen aan zijn vermoorde familieleden. Sonja Ossedrijver sprak over haar familie en toonde fotoboeken van haar vermoorde familie. Ook liet zij unieke beelden zien uit films van haar vader en oom. In 2018 werkten zij beiden mee aan de tentoonstelling Samen weer aan tafel, over gezinnen die als geheel de Sjoa hadden overleefd. Een fragment uit het interview met hen beiden, is hier te bekijken. Het interview is in zijn geheel te zien in het Kenniscentrum van het Joods Museum.