De verdwenen meester

Fotograaf: Martijn de Vries
Hoe Hans Klok de erfenis van een vergeten grootheid bewaart
Nederlands beroemdste illusionist, Hans Klok, ontving een deel van de erfenis van zijn grootste inspiratiebron, Okito. Okito was ooit een van de beroemdste goochelaars van de wereld maar raakte in de vergetelheid. Klok stelde de objecten ter beschikking aan het Joods Museum, de aanzet tot de tentoonstelling Abracadabra. Een interview aan de hand van vijf voorwerpen.
De zegelring van het Koninkrijk Siam
Bijna was de erfenis van Okito (artiestennaam van Theo Bamberg) nooit bij Hans Klok terechtgekomen. Paul van Barneveld, ook een goochelaar, mailde hem voor zijn overlijden in 2022 of hij interesse had in de voorwerpen, maar het bericht belandde in Kloks spamfolder. De weduwe van Van Barneveld ging na zijn overlijden door zijn mails en zag dat haar man nooit een reactie had gekregen. Ze besloot Klok opnieuw te mailen en ditmaal lukte dat.
Wat Klok aantrof overtrof zijn verwachtingen: een persoonlijk plakboek vol foto’s en flyers van optredens, een zegelring van het Koninkrijk Siam (nu Thailand), een aansteker en sigarettenkoker met zijn initialen. Zelfs een uitgedrukte sigaret van de zoon van Okito (David Bamberg, beter bekend onder zijn artiestennaam Fu-Manchu) zat erbij. ‘Het brede publiek is Okito grotendeels vergeten, mede door de oorlog’, denkt Klok. ‘In zijn tijd was hij absoluut een van de grootsten. Hij trad op voor de Prins van Wales, de Sjah van Perzië en de koning van Siam. Hij was niet een variété-act tussendoor, hij was de absolute headliner.’

De zegelring die Okito kreeg van de koning van Siam, ca. 1905. Collectie Hans Klok
De goochelboeken van Okito
Ook nu nog geldt Okito onder goochelaars als een van de grootsten. Zo stond in een van de eerste goochelboeken die Klok kreeg de carrière van Okito uitgebreid beschreven. In de erfenis trof Klok twee boeken die Okito zelf schreef. Ze zijn nog steeds erg gewild onder verzamelaars omdat Okito als een van de grootste innovatoren van het vak geldt, en er zijn trucs in uitlegt.
Okito verzon voortdurend nieuwe trucs en opende zelfs een winkel om deze te verkopen. Zo bedacht hij de beroemde ‘Okito Box’ spelend met een pillendoosje achter de winkelbalie. De Okito Box geldt tot vandaag de dag als standaardattribuut voor muntgoocheltrucs. De winkel zelf was niet lang succesvol: Okito stak zoveel tijd in het bouwen van attributen dat de prijzen klanten afschrikten.
Daarin herkent Klok zichzelf: ‘Ik knip en plak en frummel van alles in elkaar. Voor mijn gevoel ben ik een leven lang Sinterklaas-surprises aan het maken, net als Okito.’
Als kind gaf Klok een eigen draai aan een van Okito’s trucs: ‘Okito had een theedoos die hij gebruikte bij een truc waarbij confetti veranderde in gekleurde doeken. Ik veranderde dat met mijn vader in een glazen kist vol met snoepjes. Dan mocht een kind er steeds een snoepje in doen en werd het een snoepketting.’ Klok: ‘Zo inspireert Okito over de hele wereld goochelaars en illusionisten tot nieuwe vondsten. Ik denk wel dat hij stilletjes op een wolk geniet van de aandacht hoor, want wij goochelaars zijn stiekem wel aandachtsorgels.’
Ook dichter bij huis vond Klok inspiratie voor het goochelen. Als puber was hij kind aan huis bij het Joodse echtpaar Harrie (Hartog) en Riet Bas. Klok spijbelde soms van school om bij de familie Bas langs te gaan en zich te verwonderen over Harries goochelkamer. Harrie Bas trad op onder de podiumnaam Harrie Sabini. Klok: ‘Als ik aanbelde stak Rietje haar hoofd uit het raam en zei “Ach, jij bent het. Kom maar binnen kind.” Dan kreeg ik een glas cola en zei ik: “Oom Harrie, mag ik uw goochelkamer zien?” Hij had een eigen kamer waar al zijn goocheltrucs stonden. Ik kwam daar graag.’

Goochelboek Quality Magic door Okito, gepubliceerd door goochelaar Will Goldston, 1921. Collectie Hans Klok
Plakboeken, flyers en mystieke marketing
Tussen de verhuisdozen van Van Barneveld zat ook een persoonlijk plakboek van Okito. Op de flyers in het plakboek zie je een programma met beroemde artiesten uit die tijd, Okito staat pal bovenaan. Hij was bijzonder goed in zijn marketing. Door een ongeval kon hij slecht horen en kon hij moeilijk een parlando, een gesprek met het publiek, voeren. Daarom presenteerde hij zich eerst als Japanse en later als Chinese magiër.
Klok: ‘Door dat Oosterse imago kon je niet “dichtbij” komen en ontstond er een mythische sfeer om hem heen. Uiteraard zorgde hij er wel voor dat iemand namens hem de pers uitnodigde en ontstond er een hype.’
De grootste ster in marketing was overigens Harry Houdini (de artiestennaam van de Joodse boeienkoning Ehrich Weiss). Zijn promotiestrategieën zijn tot op de dag van vandaag de standaard voor marketeers en ondernemers. Dat begon al met zijn naam: Ehrich Weiss spreekt niet erg tot de verbeelding. Hij koos een artiestennaam waarmee hij de auteur van zijn favoriete goochelboek eerde: Jean Robert-Houdin. Hij plakte er een -i achter en noemde zichzelf Harry – een alliteratie werkt immers altijd goed. Volgens Klok is Houdini’s meest briljante marketinginzicht het besef dat goochelkunst niets tastbaars achterlaat: ‘Filmmakers als Hitchcock laten films na, als goochelaar blijven er hooguit wat korte filmpjes achter. Houdini begreep deze vluchtigheid en zei daarom tegen zijn vrouw: “Mocht ik ooit doodgaan, blijf onze publicist dan doorbetalen zodat we wekelijks in het nieuws blijven.” Bess Houdini (Wilhelmina Beatrice Rahner) leefde nog bijna twintig jaar na Harry's dood en heeft altijd een publicist betaald om de naam Houdini in leven te houden.’
Gevoel voor marketing is ook Klok niet vreemd: denk aan zijn wapperende, blonde haar. ‘Dat handelsmerk is per ongeluk ontstaan. Tijdens de repetitie voor een BBC-show had iemand een windmachine aan laten staan. We keken de beelden terug en zagen dat dat goed werkte.’

Plakboek, vermoedelijk samengesteld door Okito zelf, met krantenknipsels uit verschillende landen, 1904-1932. Collectie Hans Klok
Okito’s zwevende bal
Het voorwerp met de grootste historische waarde in de verzameling is een ijzeren bal, zo groot als een voetbal. De bal stond centraal in Okito’s beroemdste truc, de Zwevende kogel: hij liet de bal van de ene kant van het podium naar de andere kant zweven. Om te bewijzen dat hij niet vastzat aan een touw, haalde hij een hoepel om de kogel. Decennia later bouwen goochelaars nog op deze truc voort. ‘In het vak noemen we dat een ‘nieuwe jas’, legt Klok uit. ‘Dan probeer je een bestaande truc te verbeteren of er je eigen draai aan te geven. Zo werd de zwevende kogel verbeterd door Harry Blackstone (1885-1965), die de bal verving door een brandende gloeilamp. De zoon van Blackstone borduurde daar weer op voort door de gloeilamp de zaal in te laten zweven. Klok is de enige goochelaar die van de familie Blackstone de truc mag vertonen. Klok: ‘Onder de voorwaarde dat ik de originele muziek erbij gebruik. Tot op de dag van vandaag vertoon ik dit wonder. De oorsprong ligt bij Okito.
Het goochelaarsvak blijft continu in verandering. ‘Vroeger misleidde je het publiek makkelijker met simpele trucs’, stelt Klok. 'Tegenwoordig moeten illusionisten meer moeite doen. Online vind je eenvoudig de uitleg van trucs. Mijn trucs zie ik regelmatig uitgelegd worden, al is het negen van de tien keer een andere techniek dan de mijne.’
Ook de perceptie van het vak is veranderd. Tot zeker honderd jaar geleden werden goochelaars op affiches afgebeeld met suggesties van zwarte magie. Klok: ‘Op een poster voor een show van Harry Blackstone zag je achter hem zijn schaduw, die duivelshoorntjes op zijn hoofd had. De duisternis was nooit ver weg bij goochelaars.’
Vandaag de dag wordt goochelarij niet meer beschouwd als iets duivels en meer om je iets over te verwonderen. Klok: ‘Okito deed dit toen al: hij had zijn mysterieuze imago en nam zijn toeschouwer mee in een reis door de “Oosterse wereld”, met handgeschilderde voorwerpen en prachtige aankleding.’ Een voorbeeld hiervan is de eerdergenoemde theedoos van Okito. De theedoos was beschilderd met ‘Chinese’ taferelen. Okito had aandacht voor de kleinste details. ‘Mensen zeiden tegen Okito: “Van een afstand ziet niemand al die details toch?”, waarop Okito antwoordde: “Maar ik zie het.” Dat is het beste antwoord dat je kunt geven.’

Bal die Okito gebruikte bij zijn beroemde zweef-illusie, 1908-1940. The Averbook Magic Art Museum and Library: Collection of Dr. Bruce J. Averbook
De brieven aan zijn zoons
De brieven die Okito aan zijn zoons schreef, raken Klok het meest. ‘Deze man heeft zoveel levens geleefd. Hij trad op voor koningshuizen, werd een van de grootste goochelacts ter wereld, maar verloor ook alles wat hij had.’
Okito’s eerste vrouw overleed na een val tijdens een trapeze-act: ze was vier maanden zwanger. Later moest hij, inmiddels een rijk man, alles achterlaten om te vluchten voor de nazi's. Tegen het einde van zijn leven belandde hij eenzaam in een hotel in Chicago, totdat zijn jongste zoon hem naar een verzorgingstehuis verhuisde. ‘Het meest bijzondere aan Okito vind ik dat hij, ondanks alles wat hij heeft meegemaakt in zijn leven, nooit bitter is geworden,’ vertelt Klok. ‘Hij bleef veerkrachtig en hield zijn humor. Dat leer ik nog steeds van goochelaars als Okito en Houdini. Zij bleven altijd grandeur en succes uitstralen, ook al liep hun hele leven in de soep.’
Ondanks het applaus is Okito vergeten. Niets zo vluchtig als roem, erkent Klok. ‘Weet je,’ mompelt Klok, ‘ik heb ook niet het eeuwige leven. Daarom wil ik de erfstukken ergens onderbrengen waar er goed voor gezorgd wordt. Zodat, als iemand over 50 of 100 jaar iets over Okito wil leren, de voorwerpen van betekenis kunnen zijn. Ik hoop dat er door deze tentoonstelling meer interesse voor Okito komt. En hopelijk inspireert het de jeugd om ook te goochelen.'

Brief van Okito aan zijn zoon Donald, 1947. Collectie Hans Klok
Dit artikel komt uit de magazine Abracadabra te koop in de Museumshop van het Joods Museum.
Tekst: Willem Vernooij
