Wandeling Paramaribo

Hoek Keizerstraat, Domineestraat en Klipsteenstraat

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

Op de hoek van de Keizerstraat, Domineestraat en Klipsteenstraat bevond zich De Novelty Store van Isaak en Jule Fernandes. Er waren allerlei kleine artikelen te koop. In 1939 werd hier de eerste Coca-Colafabriek van I. Fernandes & Zoon geopend. 

In 1918 richtten Isaak en Jule Fernandes I. Fernandes & Zn. op. Het bedrijf bestond uit een zeepfabriek, een bakkerij en houtzagerij, en later ook uit een ijsjes- en staafijsfabriek. Het grote succes begon na het verkrijgen van het alleenrecht om Coca-Cola te produceren in Suriname en de opening van de Coca-Colafabriek in 1939. In 1944, toen Amerikaanse soldaten in Suriname gelegerd waren, was de productie inmiddels verdertigvoudigd. Later bracht het bedrijf zijn eigen limonade op de markt, Fernandes, die ook in Nederland populair is geworden.

Jules Fernandes, voorzitter van de Raad van Bestuur van de Fernandes Group N.V. spreekt over het succes van de Fernandes Bottling Company en zijn grootvader Jule Fernandes, die het bedrijf oprichtte [2013; duur: ca. 5 minuten]

Keizerstraat 82-84

route paramaribo
De Hoogduitse synagoge in de Keizerstraat. Foto: Pauline Prior, 2019

De synagoge van de Israëlitische Gemeente Suriname in de Keizerstraat (website) is tegenwoordig nog als enige in Suriname in gebruik. Er worden diensten gehouden op elke vrijdagavond om 19.00 uur.

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

De oorspronkelijke synagoge, die in 1723 werd gebouwd op een stuk land van de Portugese joden, werd door zowel Portugese als Hoogduitse joden gebruikt. Vanwege onderlinge verschillen kwam het tot een scheiding: de Portugees-joodse gemeente verkocht het gebouw in de Keizerstraat in 1735 aan de Hoogduitse gemeente Neve Salom (Oase van Vrede) en begon met de bouw van een eigen synagoge in de Heerenstraat. 

route paramaribo
De Hoogduitse Synagoge in de Keizerstraat. Foto: Julie-Marthe Cohen, 2013

In 1835 begon de Hoogduitse gemeente met de bouw van een nieuwe synagoge – het huidige gebouw – die op 5 mei 1837 werd ingewijd. 

In 1999 fuseerden de Hoogduitse en Portugees-joodse gemeente Tsedek VeSalom (Rechtvaardigheid en Vrede) in de Israëlitische Gemeente Suriname. In 2004 veranderde de gemeente haar signatuur van orthodox in liberaal en sloot zij zich aan bij de Wereldunie van Progressief Jodendom (World Union for Progressive Judaism). Anno 2020 heeft de gemeente circa 150 leden. 

Jules Robles, Jules Donk, Lilly Duym en Jules Fernandes spreken over de terugloop van het ledental van de joodse gemeente, de fusie van de Portugese en Hoogduitse gemeenten, de overgang van orthodox naar liberaal, en de toekomst. 

Het interieur van de synagoge is gebaseerd op die van de Portugese Synagoge in Amsterdam. Ook in andere synagogen in de Cariben is het voorbeeld van de moedergemeente nagevolgd. Een deel van de meubels is vervaardigd van massief mahoniehout, zoals de heilige ark die tegen de oostwand (richting Jeruzalem) is geplaatst. Daar tegenover, aan de westzijde, is een verhoging geplaatst met katheder (biema), waar wordt gelezen uit de Tora – in Hoogduitse (Asjkenazische) synagogen bevindt de biema zich in de regel in het midden van de synagoge. De banken staan in de lengterichting van het gebouw. Andere kenmerken zijn de vrouwengalerijen op pilaren en, heel karakteristiek, het zand op de vloer, dat ook in de Amsterdamse synagoge te vinden is.
Ongebruikelijk in een synagoge is de protestants aandoende verhoogde kansel, rechts van de heilige ark. Hij is geplaatst op verzoek van opperrabbijn Mozes Lewenstein (1858-1864), opdat zijn preken beter verstaanbaar zouden zijn.

suriname
Foto: Julie-Marthe Cohen, 2013

De rituele voorwerpen die tijdens de dienst worden gebruikt, bevinden zich in de heilige ark. De meeste zilveren torakronen en siertorens zijn in de achttiende eeuw in Nederland vervaardigd. 
De galerijen aan weerszijden van het gebouw waren bestemd voor de vrouwen. Sinds de overgang van de joodse gemeente naar het Reform-jodendom, zitten mannen en vrouwen niet meer gescheiden. Bij reguliere diensten wordt geen gebruik gemaakt van de zitplaatsen op de galerijen omdat er beneden voldoende plaats is. 
Aan de voorzijde van de middelste balustrade van de vrouwengalerij herinneren teksten aan bezoeken van leden van het Koninklijk Huis: prins Willem Frederik Hendrik, de derde zoon van de toenmalige kroonprins Willem II, sloeg in 1835 de eerste pen van het gebedshuis. Prins Bernhard bezocht de synagoge in 1942, kroonprinses Beatrix in 1958 en de prinsessen Irene en Margriet in 1962. 

Op het terrein van de Israëlitische Gemeente Suriname zijn er ook een aantal andere gebouwen. In een daarvan bevindt zich het secretariaat van de gemeente en een ruimte die is ingericht als museum. Een ander gebouw, dat nu bestemd is voor algemeen gebruik, diende oorspronkelijk de mahamad, het bestuur van de gemeente. 

suriname
De Mahamad. Foto: Julie-Marthe Cohen, 2016

In het derde, kleine gebouw, bevindt zich het mikwe, ritueel bad. Hier wordt nog steeds gebruik van gemaakt. In de zwarte containers (zichtbaar op onderstaande foto) wordt het regenwater opgevangen, dat samen met leidingwater wordt gebruikt voor het bad.

Het mikwe
Het mikwe. Foto: Julie-Marthe Cohen, 2016

Naast de synagoge ligt een groot aantal grafstenen. Ze zijn afkomstig van de oude 
Portugees-joodse begraafplaats aan de Kwattaweg, hoek Idsinga straat in de Bloemendaalbuurt. Daar bevonden zich 661 stenen uit de periode 1734-1904, met grafschriften in het Portugees, Spaans, Nederlands, Aramees, Engels en Frans. 

suriname route
Een mohel, ritueel besnijder, besnijdt een jongetje, dat op schoot ligt van de sandek (peetvader). Dit is een grafsteen van een overleden mohel.

In 1959 werd het stuk grond van deze begraafplaats verkocht. De stoffelijke resten werden herbegraven in een gemeenschappelijk graf op de nieuwe Portugees-joodse begraafplaats, die in 1868, eveneens aan de Kwattaweg, in gebruik was genomen. Een lid van de gemeente, J.D. Durin Sjomeer, bracht ook de stenen over naar de nieuwe begraafplaats. Het oorspronkelijke plan om de stenen in rijen naast elkaar te leggen werd wegens overlijden van Durin Sjomeer niet uitgevoerd en de stenen bleven opgestapeld liggen. Toen in 2002 een deel van de grond van de nieuwe begraafplaats werd verkocht, werden de stenen overgebracht naar het terrein van de Hoogduitse synagoge aan de Keizerstraat. Mevrouw Adriana van Alen-Koenraadt reconstrueerde, met hulp van haar zoons verschillende grafstenen uit kleinere fragmenten en rangschikte de zerken in 18 rijen in oost-west richting. Volgens joods gebruik bevindt het hoofd van de overledene zich in westelijke richting, zodat, wanneer hij/zij opstaat, het gezicht naar Jeruzalem is gericht. 

suriname
Grafzerken afkomstig van de oude Portugees-joodse begraafplaats

Op het terrein staat een monument dat in maart 2016 werd onthuld ter nagedachtenis aan de 105 Surinaamse joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog slachtoffer werden van de Jodenvervolging. De joodse gemeente in Suriname telde in die jaren circa 700 leden. Hier staat een nagenoeg volledige lijst van namen en biografische gegevens van de omgekomen Surinaamse joden. Op het Onafhankelijkheidsplein in Paramaribo bevindt zich een plaquette uit 2006 met de namen van slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, waaronder slechts 10 joden. 

Kwattaweg

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

De oude Hoogduitse begraafplaats aan de Kwattaweg telt 358 stenen die dateren van 1716 tot 1883. De grafschriften zijn in het Hebreeuws en Nederlands, drie zijn in het Portugees. Volgens Portugees-joods gebruik zijn de grafzerken horizontaal geplaatst, sommige op een bakstenen verhoging. Op verschillende stenen zijn voorstellingen afgebeeld. De begraafplaats werd in 1892 gesloten, waarna hij gaandeweg overwoekerd raakte. Het terrein werd gebruikt als kinderspeeltuin, maar trok op een gegeven moment ook drughandelaars aan. In het jaar 2000 begon Adriana van Alen met het conserveren van grafstenen op deze zwaar verwaarloosde plek, waar bovendien veel stenen gestolen bleken. 

Kwattaweg, tegenover de oude Hoogduitse begraafplaats en de Van Idsingastraat

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

De Nieuwe Hoogduitse begraafplaats werd in 1825 in gebruik genomen en is nog steeds in functie. Het gebouwtje bij de ingang is het zogenaamde metaher huis, waar het lichaam van de overledene wordt gewassen. 

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019
suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

In het midden van het terrein staat een opvallende spierwit marmeren beeld van een engel met vleugels en armen. Verschillende grafzerken hebben figuratieve afbeeldingen. Er bevinden zich tevens houten gedenkstenen met hartvormige uiteinden, zoals die zich bevinden ook op de aangrenzende Nieuwe Portugees-joodse begraafplaats en op de Afro-Surinaamse begraafplaats in Jodensavanne. 

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

Kwattaweg, net voorbij de Henck Arronstraat, tegenover het Ministerie van Defensie

route paramaribo jck
Nieuwe Portugees-joodse begraafplaats aan de Kwattaweg

De nieuwe Portugees-joodse begraafplaats is in 1868 in gebruik genomen. Op deze begraafplaats liggen zerken van wit marmer, zwart graniet of leisteen afkomstig uit Europa. Het meeste marmer is afkomstig uit Italië. Een groot aantal grafzerken is gepositioneerd op een bakstenen verhoging en sommige hebben figuratieve afbeeldingen. Het gebruik van houten gedenktekens, die wijdverspreid staan op de begraafplaats, illustreert de vermenging van de Surinaams-joodse cultuur met de plaatselijk Afro-Surinaamse cultuur. Deze houten gedenkstenen vertonen sterke gelijkenis met die van de Afro-Surinaamse begraafplaats van Jodensavanne: aan het uiteinde van een balk is de vorm van een hart bevestigd, al dan niet met de punt naar boven. De vorm kan verwijzen naar het Afrikaanse symbool sankofa, dat ‘ga terug en neem het’ betekent, waarmee wordt bedoeld dat je van het verleden moet leren. Het kan eveneens verwijzen naar akoma, het symbool van liefde, verdraagzaamheid en volharding. Houten gedenktekens met davidster benadrukken de joodse identiteit. 

Heerenstraat

route paramaribo
Het huis Elim in de Heerenstraat. Foto: Julie-Marthe Cohen, 2013

De Heerenstraat was ooit een straat met veel joodse bewoners. Daaraan herinnert nog een huis met de naam Elim, dat vroeger werd geflankeerd door twee identieke huizen met de namen Hebron en Salem. 

Elim verwijst naar de naam van de oase met twaalf waterbronnen en zeventig palmbomen waar Mozes en zijn volgelingen hun kampement oprichtte na hun uittocht uit Egypte. Hebron verwijst naar de plaats van het graf van de aartsvaders en hun vrouwen. Salem is de naam die in de oudheid voor Jeruzalem werd gebruikt.

Heerenstraat 22

De Portugese synagoge Tsedek VeSalom (Rechtvaardigheid en Vrede) werd door gebrek aan belangstelling voor het bijwonen van diensten aan het eind van de jaren 1980 gesloten. De inventaris werd opgeslagen en het gebouw, dat eigendom is van de joodse gemeente, wordt sinds jaren verhuurd aan het computerbedrijf van één van de gemeenteleden. 
De meubelen en rituele voorwerpen zijn in langdurige bruikleen afgestaan aan het Israel Museum in Jeruzalem, waar ze sinds 2010 getoond worden in een replica van de Portugese synagoge. 
Aanvankelijk hadden de Portugese joden een synagoge in de Keizerstraat, waar zij ook Hoogduitse joden toelieten. Na de scheiding van beide gemeenten in 1734 verhuisden de Portugese joden naar een nieuwe synagoge in de Heerenstraat, die in 1736 werd gebouwd en het jaar daarna werd ingewijd. Het interieur vertoonde eenzelfde inrichting als de Portugese synagoge in Amsterdam: de hechal (heilige ark) tegen de oostwand, de teba (verhoging voor het lezen van de Tora) aan de westkant, de banken in de lengterichting en zitplaatsen voor vrouwen boven op de galerijen. 

route paramaribo
De voormalige Portugese Synagoge aan de Heerenstraat, nu in gebruik door een computerbedrijf

Sivaplein

Op het Sivaplein stond ooit korte tijd het gebedshuis van Darhe Jesarim (de weg der rechtvaardigen). De gekleurde joden van deze broederschap werden beperkt in het uitvoeren van rituelen in de synagoge en vestigden daarom, in 1791, met de financiële en morele steun van volwaardige leden, hun eigen gebedshuis op het Sivaplein. Het woord siva is  vermoedelijk afgeleid van het Portugees-Hebreeuwse woord voor ‘broederschap’. Tegen 1794 stond het gebouw te koop en kort na 1804 werd het gesloopt. 

suriname
Foto: Pauline Prior, 2019

Op de hoek Sivaplein, Domineestraat en Zwartenhovenbrugstraat staat het zogenaamde Dankbaarheidsmonument. Het werd door Nederland aan Suriname geschonken als dank voor de steun van Suriname tijdens en na de Tweede Wereldoorlog. Het beeld werd vervaardigd door de Nederlandse kunstenaar Mari Andriessen en in 1955 onthuld door koningin Juliana. De drie meisjes op de sokkel vertegenwoordigen de drie grootste bevolkingsgroepen van Suriname. De drie meisjeshoofden tegen de sokkel aan staan voor de kleinere bevolkingsgroepen. 

Dr. J.F. Nassylaan 4

Het theater van toneelgenootschap Thalia werd geopend in 1839, twee jaar na de oprichting van het genootschap. Aanvankelijk werd de toegang aan ‘slaven en personen blootsvoets’ geweigerd. 
In de negentiende eeuw werden toneelstukken uit Nederland opgevoerd, maar met de opkomst van een Surinaamse middenklasse raakte de lokale bevolking betrokken bij het theaterleven en kwam er ruimte voor stukken van Surinaamse bodem. Joden waren van oudsher actief als bestuursleden, acteurs en toeschouwers. Zo was Jacques Salomon Samuels (1859-1939), schoolhoofd, boekhouder en goedopkoper, in zijn vrije tijd bestuurslid van Thalia en ook een verdienstelijk acteur. Hij schreef enkele toneelstukken, waarvan zijn eerste in 1900 in Thalia werd opgevoerd. 

suriname
Theater Thalia. Foto: Pauline Prior, 2019

 

This site is also available in English.