Bibliotheek Ets Haim - Livraria Montezinos

Ets Haim is de oudste actieve joodse bibliotheek ter wereld. Zij is, als onderdeel van het onderwijsinstituut Talmud Torah, in 1616 opgericht en bevindt zich sinds 1675 op de huidige locatie in het prachtige complex van de Portugees-Israëlietische Synagoge te Amsterdam. De bibliotheek, die uit circa 560 handschriften en 30.000 gedrukte werken bestaat, bezit een grote en rijke collectie op het gebied van het 17de-, 18de-eeuwse en 19de-eeuwse jodendom en is hiermee al meer dan 400 jaar een wezenlijk onderdeel van het culturele erfgoed van Amsterdam. 

Interieur van bibliotheek Ets Haim, januari 2014 (foto Peter Lange)

Oorspronkelijk was de bibliotheek Ets Haim (Boom des Levens) onderdeel van de school die door de eerste Portugees Joodse Gemeente in Amsterdam is opgericht. De behoefte aan Joods onderwijs was groot in de nieuwe gemeenschap die zich in Amsterdam ging vestigen De bibliotheekcollectie laat zien dat er naast specifiek religieus onderwijs ook een brede interesse was voor vele andere onderwerpen.

Lessen uit de Gouden Eeuw

De conversos (tot het christendom bekeerde joden) die zich rond het jaar 1600 vanuit het Iberisch Schiereiland in Amsterdam vestigden, waren zich bewust van hun joodse afkomst. Hier in Amsterdam kregen zij de mogelijkheid lang vergeten Joodse tradities en gebruiken te leren en Joodse identiteit weer te ontdekken.

Zij vormden een hechte gemeenschap met eigen scholen, begraafplaats, armenzorg en voorzieningen voor koosjer voedsel en een sterke sefardische identiteit. Toch integreerden zij volledig in de Amsterdamse en Nederlandse cultuur en samenleving.

Prent van Jacobus Buys, 1784 (Collectie JHM, M000055
Prent van Jacobus Buys, 1784 (Collectie JHM, M000055)

De schriftelijke neerslag van de sefardische levensbeschouwing, geschiedenis, idealen en onderwijs is geconcentreerd in bibliotheek Ets Haim. De handschriftencollectie bevat veel tot nu toe ongepubliceerd materiaal, waaronder bijbelcommentaren, essays, preken, poëzie en historische literatuur, evenals liturgische werken en muziek. Vaak zijn deze geschreven of gekopieerd door docenten, studenten en alumni van Ets Haim. De gedrukte boeken laten zien dat Amsterdam het centrum was van de vrije pers, waarvan de hele joodse wereld mocht profiteren.

Het is ook interessant om te zien hoe deze gemeenschap omging met de vrijheid van drukpers en meningsuiting: lang niet alles wat werd geschreven is in gedrukte vorm onder het grote publiek verspreid. Een belangrijk genre is dat van de literatuur 'ter versterking van het joodse geloof'. Om te voorkomen dat dit door de niet-joodse omgeving zou worden gezien als polemiek tegen het christendom, circuleerden deze teksten intern als handschrift, documenten die met de hand geschreven zijn, maar werden niet in druk uitgegeven in de overtuiging dat wie anderen respecteert zelf met respect behandeld wordt.

De oorlogsjaren en na-oorlogse zorgen

De Tweede Wereldoorlog heeft het doorgeven van kennis en traditie op wrede wijze verstoord. De manuscripten en boeken uit de collectie werden naar Duitsland getransporteerd, van waaruit zij in 1946 grotendeels, maar met enige schade zijn teruggekeerd. In de periode na de Tweede Wereldoorlog ontbrak het Ets Haim aan de financiële draagkracht om het gebouw en de collectie goed te kunnen beheren. In de jaren '70 liep de continuïteit van Ets Haim zelfs gevaar doordat de bewaarcondities in het historische gebouw verslechterden en door een gebrek aan geld en personeel. Om het zekere voor het onzekere te nemen hebben de Regenten van Ets Haim in 1978 de kerncollectie (alle 560 handschriften en ruim 2.800 oude, zeldzame en kostbare drukken) in langdurige bruikleen gegeven aan de Jewish National and University Library te Jeruzalem.

F0099a: heropening Ets Haim 1947
Groepsportret bij de heropening van Ets Haim in 1947 (collectie Portugese Syangoge, F0099a)

 

De conservering en hereniging van de collectie

In overleg met onder meer de Dienst Monumentenzorg werd in 1996-1997 een gedetailleerd beleidsplan opgesteld om Ets Haim op een verantwoorde manier in oude luister te herstellen en optimaal toegankelijk te maken voor het internationale publiek van studenten, docenten en onderzoekers. Voor een verantwoord beheer en gebruik van de collecties moest aan een aantal ingrijpende voorwaarden worden voldaan: het scheppen van goede bewaarcondities en vervolgens de conservering, restauratie en ontsluiting van de collecties.

De collecties van Ets Haim zijn in juli 1998 definitief op de lijst van de Wet tot behoud van cultuurbezit van het Ministerie Onderwijs, Cultuur en Wetenschap geplaatst. Tussen 1998 en 2000 is Ets Haim, met financiële steun van de overheid en een aantal fondsen, geheel aangepast aan de eisen van de tijd. Het gebouw is geïsoleerd, het dak is hersteld, er is een nieuwe keldervloer gelegd en de boekenkasten zijn in naar het oorspronkelijke ontwerp hersteld. Tevens is de apparatuur voor adequate beveiliging en klimaatbeheersing geïnstalleerd. In hetzelfde jaar is het deel van de collectie van Ets Haim dat zich in de National Library bevond teruggekomen uit Israël.

Ets Haim stelt nu haar belangrijke joodse erfgoed weer ten dienste van de joodse gemeenschap in Nederland, de wetenschap en van het geïnteresseerde publiek. De traditie van waaruit Ets Haim is ontstaan wordt tevens zichtbaar gemaakt door middel van exposities, rondleidingen, lezingen en andere activiteiten. In samenwerking met de academische wereld zal Ets Haim tevens een bijdrage leveren aan het wetenschappelijk onderwijs en onderzoek, terwijl ook voor de wereld van het oude boek en handschrift mensen in hun professionele vorming kunnen worden ondersteund.

De heer Awraham Rosenberg en rabbijn Toledano (R) in de bibliotheek van de PIG. Foto: Pauline Prior, 2001
De heer Awraham Rosenberg en rabbijn Toledano (R) in de bibliotheek van de PIG. Foto: Pauline Prior, 2001

In 2003 werd de collectie van Bibliotheek Ets Haim - Livraria Montezinos op de UNESCO-lijst van het Geheugen van de Wereld geplaatst.

Samenstelling van de collectie

Sinds de bouw van het monumentale complex van de Portugese Synagoge te Amsterdam in 1675 is de bibliotheek hier onafgebroken hier gevestigd. In 1889 schonk de toenmalige bibliothecaris David Montezinos zijn persoonlijke verzameling handschriften, boeken en prenten onder voorwaarde van openstelling voor het publiek gedurende ten minste twee dagen per week. Sindsdien luidt de naam: Bibliotheek Ets Haim-Livraria Montezinos.

De collectie bevat circa 560 handschriften (1282 tot 20ste eeuw) en ongeveer 30.000 gedrukte werken (1474 tot heden) in 20.000 banden, waarvan circa 65 procent gedrukt in het Hebreeuws. Onder de gedrukte boeken bevinden zich zes Hebreeuwse incunabelen, ruim 450 Hebreeuwse unica, circa 400 unieke en zeldzame Spaanse en Portugese drukken en 750 gelegenheidsdrukken. Verder bezit Ets Haim circa 450 prenten en bladmuziek voor kinder- en mannenkoren.

booekenkast Ets HaimDe collectie weerspiegelt het 17de-eeuwse humanistische ideaal: het documenteren van alle terreinen van menselijk kennen, weten en activiteiten. Alle joodse standaardwerken zijn in vele edities beschikbaar: bijbeluitgaven, exegetische, hermeneutische, homiletische, juridische, didactische werken, én een aantal christelijke uitgaven. Naast Hebreeuwse en Aramese boeken zijn er werken in onder meer het Latijn, Grieks, Nederlands, Spaans, Portugees, Frans, Duits, Engels, Jiddisj en Ladino. De uitgebreide collectie liturgie omvat vrijwel alle in Nederland gedrukte joodse gebedenboeken. De verscheidenheid in rituelen en gewoonten, als vastgelegd in de internationale boekproductie, wordt in de collecties zeer goed gedocumenteerd.

De geschiedenis van de (joodse) boekdrukkunst is ruim vertegenwoordigd: van Oost-Europa tot het Amerikaanse continent, van Noord-Europa tot Afrika, van Portugal via de Levant tot Cochin en Calcutta. De rijke verscheidenheid aan boekbanden - materialen en technieken - gaat gepaard met een prachtige documentatie van de geschiedenis van typografie en grafische vormgeving. Geschiedenis, taal- en letterkunde, retorica, kalligrafie, lexicografie, geneeskunde, mystiek en economie vinden hun plaats. Helaas is veel oud onderwijsmateriaal door gebruik en slijtage verloren gegaan.

Interieur van de bibliotheek 'Ets Haim', circa 1955. Foto: Boris Kowadlo, ⓒ Nederlands Fotomuseum Rotterdam, Collectie Joods Historisch Museum

Ambities in de 21e eeuw

In 2012 is gestart met een ambitieus project: het catalogiseren van de gedrukte boeken en het digitaliseren van de handschriften.

Het catalogiseren van de complete collectie gedrukte werken, ca. 30.000 titels, neemt een aantal jaren in beslag. De boeken worden, met hun Hebreeuwse titel, ingevoerd in de nationale gemeenschappelijke catalogus GGC. Het internationale publiek kan de titels terugvinden via 's werelds grootste database van bibliotheekmateriaal, Worldcat.

De handschriftencollectie van Ets Haim - Livraria Montezinos is in de periode 2012-2015 volledig  gedigitaliseerd en nu online beschikbaar. Ontdek 600 jaar joodse geschiedenis aan de hand van unieke Hebreeuwse, Spaanse, Portugese en Nederlandse gedigitaliseerde handschriften op www.etshaimmanuscripts.nl 

De handschriften werden in de bibliotheek gescand door Ardon Bar-Hama. Foto: Peter Lange, 2012
De handschriften werden in de bibliotheek gescand door Ardon Bar-Hama. Foto: Peter Lange, 2012

Catalogisering en digitalisering zijn mogelijk gemaakt door financiële steun van het Gieskes-Strijbis Fonds, het SNS Reaal Fonds, de BankGiro Loterij en de Rothschild Foundation Europe.

This site is also available in English.